Bài 61 – Thực hành tính toán và ước lượng về vận tốc, quãng đường, thời gian trong chuyển động đều
1. Từ số đo thực tế đến vận tốc
Muốn biết một người đi nhanh hay chậm, ta đo quãng đường đã đi và thời gian đi, rồi tính vận tốc:
v = s : t
Ví dụ: Hà đi bộ trên sân trường, đo được 60\ \text{m} hết 48 giây. Vận tốc đi bộ của Hà là: 60 : 48 = 1{,}25\ (\text{m/s})
2. Làm tròn kết quả
Nhiều phép chia không ra số tròn. Khi đề yêu cầu "làm tròn đến một chữ số ở phần thập phân", ta tính đến hết chữ số hàng phần trăm rồi mới làm tròn.
Ví dụ: Một bạn đi bộ 80\ \text{m} hết 60 giây. 80 : 60 = 1{,}333\ldots Chữ số hàng phần trăm là 3 (nhỏ hơn 5) nên giữ nguyên hàng phần mười: vận tốc khoảng 1{,}3\ \text{m/s}.
3. Ước lượng quãng đường và thời gian
Biết vận tốc đi đều và thời gian đi, ta ước lượng được quãng đường: s \approx v \times t. Cách này giúp đoán độ dài những đường không đo trực tiếp được (chu vi sân, đoạn đường đến trường).
Ví dụ: Một bạn đi bộ quanh khu vườn hết 90 giây với vận tốc khoảng 1{,}2\ \text{m/s}. Chu vi khu vườn khoảng: 1{,}2 \times 90 = 108\ (\text{m})
Ngược lại, biết quãng đường và vận tốc, ta ước lượng thời gian: t \approx s : v.
4. So sánh hai cách đi
Muốn biết đi theo cách nào mất ít thời gian hơn, ta tính thời gian của từng cách rồi so sánh.
Ví dụ: Đường thứ nhất dài 100\ \text{km}, xe đi với vận tốc 50\ \text{km/h}. Đường thứ hai dài 90\ \text{km}, xe đi với vận tốc 30\ \text{km/h}.
- Đường thứ nhất: 100 : 50 = 2 (giờ).
- Đường thứ hai: 90 : 30 = 3 (giờ).
Đường thứ nhất dài hơn đường thứ hai nhưng xe đi nhanh hơn nhiều, nên mất ít thời gian hơn.
5. Lưu ý và lỗi hay gặp
- Đơn vị phải khớp: \text{m} với giây cho \text{m/s}; \text{km} với giờ cho \text{km/h}. Thời gian cho bằng phút thì đổi ra giờ trước (20 phút = \dfrac{1}{3} giờ, 30 phút = 0{,}5 giờ).
- Chỉ so sánh quãng đường dài hay ngắn là chưa đủ: phải xét cả vận tốc.
- Vận tốc trung bình của cả chặng = tổng quãng đường : tổng thời gian, không phải trung bình cộng hai vận tốc. Ví dụ: đi 30\ \text{km} hết 1 giờ, rồi đi tiếp 30\ \text{km} hết 2 giờ; cả chặng 60 : 3 = 20\ (\text{km/h}).
- Kết quả ước lượng chỉ cần gần đúng; hãy kiểm tra xem số có hợp lí không (người đi bộ không thể có vận tốc 50\ \text{km/h}).