Bài 27 – Đường tròn. Chu vi và diện tích hình tròn
1. Đường tròn, bán kính, đường kính
Dùng com pa, đặt đầu nhọn tại điểm O, quay đầu chì một vòng, em vẽ được một đường tròn tâm O.
- Tâm O là điểm cố định ở giữa.
- Bán kính: đoạn thẳng nối tâm với một điểm trên đường tròn. Mọi bán kính của cùng một đường tròn đều bằng nhau.
- Đường kính: đoạn thẳng đi qua tâm và có hai đầu nằm trên đường tròn.
- Đường kính dài gấp 2 lần bán kính: d = r \times 2 r = d : 2.
Muốn vẽ đường tròn bán kính 5\ \text{cm}, em mở com pa sao cho hai đầu cách nhau 5\ \text{cm} (đặt trên thước).
2. Chu vi hình tròn
Chu vi hình tròn là độ dài đường tròn. Muốn tính chu vi, ta lấy 3{,}14 nhân với đường kính (hoặc nhân với 2 rồi nhân với bán kính):
C = 3{,}14 \times d \qquad \text{hay} \qquad C = 3{,}14 \times 2 \times r
Ví dụ: đường kính 9\ \text{dm} thì C = 3{,}14 \times 9 = 28{,}26\ (\text{dm}). Bán kính 4\ \text{m} thì C = 3{,}14 \times 2 \times 4 = 25{,}12\ (\text{m}).
3. Diện tích hình tròn
Muốn tính diện tích hình tròn, ta lấy 3{,}14 nhân với bán kính rồi nhân với bán kính:
S = 3{,}14 \times r \times r
Ví dụ: hình tròn bán kính 6\ \text{cm}: S = 3{,}14 \times 6 \times 6 = 113{,}04\ (\text{cm}^2)
Nếu đề cho đường kính, em tìm bán kính trước: r = d : 2.
4. Hình ghép có nửa hình tròn
Với nửa hình tròn:
- Diện tích bằng một nửa diện tích hình tròn.
- (đường bao quanh) = một nửa chu vi hình tròn + đường kính.
Ví dụ: nửa hình tròn đường kính 8\ \text{cm} có bán kính 4\ \text{cm}. Diện tích: 3{,}14 \times 4 \times 4 : 2 = 25{,}12\ (\text{cm}^2). Chu vi: 3{,}14 \times 8 : 2 + 8 = 20{,}56\ (\text{cm}).
Với hình vành khăn (hình tròn lớn khoét bỏ hình tròn nhỏ cùng tâm): lấy diện tích hình tròn lớn trừ diện tích hình tròn nhỏ.
5. Lưu ý và lỗi hay gặp
- Số 3{,}14 là giá trị gần đúng; khi tính chu vi và diện tích hình tròn, em luôn dùng số 3{,}14.
- Chu vi dùng đơn vị dài (\text{cm}, \text{m}); diện tích dùng đơn vị \text{cm}^2, \text{m}^2.
- Hay nhầm: dùng đường kính thay cho bán kính trong công thức diện tích; viết S = 3{,}14 \times r \times 2 (đúng là r \times r); lẫn công thức chu vi với diện tích.
- Khi hai số đo khác đơn vị, đổi về cùng đơn vị trước khi tính.