Bài 36 – Tỉ số. Tỉ số phần trăm
1. Tỉ số của hai số
Trong giỏ có 5 quả cam và 8 quả quýt. Ta nói:
- Tỉ số của số cam và số quýt là 5 : 8 \frac{5}{8} (số cam bằng \frac{5}{8} số quýt).
- Tỉ số của số quýt và số cam là 8 : 5 \frac{8}{5}.
Tỉ số của a và b là a : b \frac{a}{b} (với b khác 0). Số đứng trước "và" là số đứng trên (tử số), số đứng sau là số đứng dưới (mẫu số).
2. Ví dụ: lập tỉ số
Một tổ có 6 bạn nam và 9 bạn nữ. Tổ có 6 + 9 = 15 (bạn).
- Tỉ số của số bạn nam và số bạn nữ là \frac{6}{9}, rút gọn được \frac{2}{3}.
- Tỉ số của số bạn nữ và số bạn cả tổ là \frac{9}{15} = \frac{3}{5}.
Khi lập tỉ số của hai số đo, em đổi về cùng một đơn vị trước. Ví dụ tỉ số của 2\ \text{m} và 50\ \text{cm} là 200 : 50 = 4 : 1.
3. Tỉ số phần trăm
Tỉ số có mẫu số là 100 gọi là tỉ số phần trăm. Tỉ số \frac{57}{100} đọc là "năm mươi bảy phần trăm", viết là 57\%.
Ví dụ: trong 100 cây vừa trồng có 62 cây sống. Tỉ số phần trăm của số cây sống và số cây đã trồng là 62\%. Tỉ số này cho biết: cứ 100 cây trồng thì có 62 cây sống.
4. Viết tỉ số thành tỉ số phần trăm
Em đưa tỉ số về mẫu số 100 (nhân hoặc chia cả tử số và mẫu số với cùng một số), rồi viết %:
\frac{7}{20} = \frac{7 \times 5}{20 \times 5} = \frac{35}{100} = 35\% \frac{26}{200} = \frac{26 : 2}{200 : 2} = \frac{13}{100} = 13\%
Với phép chia cho 100: 2{,}4 : 100 = \frac{2{,}4}{100} = 2{,}4\%. Tỉ số phần trăm có thể lớn hơn 100\%, ví dụ \frac{125}{100} = 125\%.
5. Lưu ý và lỗi hay gặp
- Hay nhầm thứ tự: tỉ số của a và b khác tỉ số của b và a (trừ khi a = b).
- Hay nhầm "tỉ số với tổng": tỉ số của số cam và số quả trong giỏ có mẫu số là tổng, không phải số quýt.
- Khi đưa về mẫu số 100, phải nhân (hoặc chia) cả tử số và mẫu số; không chỉ giữ tử số rồi viết %.
- Không viết \frac{4}{25} = 4\%; đúng là \frac{4}{25} = \frac{16}{100} = 16\%.