Bài 49 – Hình khai triển của hình lập phương, hình hộp chữ nhật và hình trụ
1. Hình khai triển là gì?
Em hãy tưởng tượng cắt dọc theo một số cạnh của chiếc hộp giấy rồi trải phẳng ra. Miếng bìa phẳng thu được là hình khai triển của chiếc hộp.
Hình khai triển của một hình khối là hình phẳng có thể gấp lại để được đúng hình khối đó, các mặt khít với nhau, không chồng lên nhau và không thiếu mặt nào.
2. Hình khai triển của hình lập phương
Hình lập phương có 6 mặt, mỗi mặt là một hình vuông và 6 hình vuông này bằng nhau. Vì vậy hình khai triển của nó gồm 6 hình vuông bằng nhau ghép liền cạnh.
Ví dụ một hình khai triển quen thuộc: bốn hình vuông xếp thành một hàng ngang, thêm một hình vuông phía trên và một hình vuông phía dưới (hình chữ thập). Gấp bốn hình ở hàng ngang quanh thành một vòng, rồi úp hình trên và hình dưới lại là được hình lập phương.
Chú ý: không phải cứ 6 hình vuông ghép liền cạnh là gấp được hình lập phương. Em kiểm tra bằng cách tưởng tượng gấp hoặc cắt giấy thử:
- Sáu hình vuông xếp thành một hàng ngang: bốn hình đầu quấn thành một vòng, hình thứ năm chồng lên hình thứ nhất, hình thứ sáu chồng lên hình thứ hai, còn mặt trên và mặt dưới bị bỏ trống, nên không gấp được.
- Có bốn hình vuông tạo thành một khối 2 \times 2: gấp lại bị chồng mặt, không gấp được.
3. Hình khai triển của hình hộp chữ nhật
Hình hộp chữ nhật có 6 mặt là các hình chữ nhật; hai mặt đối diện thì bằng nhau, nên có 3 cặp hình chữ nhật bằng nhau (có thể có cặp là hình vuông).
Một hình khai triển thường gặp: bốn hình chữ nhật (bốn mặt xung quanh) xếp thành một dải ngang, rồi gắn thêm hai hình chữ nhật (hai mặt đáy) phía trên và phía dưới.
Ví dụ: hộp dài 6\ \text{cm}, rộng 4\ \text{cm} 3\ \text{cm}. Dải ngang gồm các hình chữ nhật 4 \times 3, 6 \times 3, 4 \times 3, 6 \times 3. Dải này dài 4 + 6 + 4 + 6 = 20\ (\text{cm}) và rộng 3\ \text{cm}.
4. Hình khai triển của hình trụ
Hình trụ có hai mặt đáy là hai hình tròn bằng nhau và một mặt xung quanh cong. Hình khai triển của hình trụ gồm:
- 1 hình chữ nhật (mặt xung quanh trải phẳng),
- 2 hình tròn bằng nhau (hai mặt đáy), gắn vào hai cạnh dài đối diện của hình chữ nhật.
Cuộn hình chữ nhật thành một vòng, hai hình tròn khít vào hai miệng của vòng đó.
5. Lưu ý và lỗi hay gặp
- Đếm mặt trước: lập phương và hộp chữ nhật có 6 mặt; hình trụ khai triển ra 3 hình (1 chữ nhật và 2 tròn).
- Nhầm hình khai triển của hộp chữ nhật với hình lập phương chỉ vì cùng có 6 mặt: hãy xem các hình có bằng nhau hay không.
- Cho rằng mọi hình gồm 6 ô vuông đều là hình khai triển của hình lập phương.
- Hình trụ có hai hình tròn, không phải một hoặc ba.