Nhiều bố mẹ đánh giá thấp về sự tự học của trẻ. "TỰ HỌC là 1 năng lực, 1 khả năng làm được, 1 sức mạnh làm được! Thực tế kiến thức con học ở trường có thể lỗi thời sau vài năm, nhưng năng lực tự học là thứ sẽ đi cùng con đến cuối đời. Nó không đơn thuần là việc ngồi vào bàn mà không cần nhắc nhở, nó là một "năng lực sống" – một sức mạnh nội sinh giúp con định vị bản thân trong một thế giới đầy biến động.
Hãy quan sát một đứa trẻ tập đi. Không ai dạy đứa trẻ về trọng lực hay cơ học. Đứa trẻ tự quan sát, tự ngã, tự đau, và quan trọng nhất – tự điều chỉnh. Đó chính là hình thái sơ khai nhất của tự học. Khi chúng ta ép con học theo một khuôn mẫu cứng nhắc, vô tình ta đã làm thui chột cái "năng lực sống" sẵn có ấy.
Ví dụ cụ thể: Hai đứa trẻ cùng được tặng một bộ đồ chơi lắp ráp phức tạp.
Bạn trẻ A: Chờ bố mẹ đọc hướng dẫn và chỉ từng bước. Nếu gặp mảnh khó, em bỏ cuộc và khóc.Bạn trẻ B: Tự loay hoay, lắp sai rồi tháo ra, tìm kiếm sự liên kết giữa các mảnh ghép.Bạn trẻ B không chỉ đang lắp đồ chơi; em đang thực hành khả năng giải quyết vấn đề. Đó chính là sức mạnh làm được của sự tự học (The power of doing).
Năng lực tự học ai cũng có, nhưng ở đều ở dạng tiềm năng. Sự tự học là chiếc gương phản chiếu trung thực nhất chân dung của một đứa trẻ.
Hiểu tiềm năng: Khi tự học, con được dẫn dắt bởi sự tò mò. Khi con say mê đọc một cuốn sách về vũ trụ hàng giờ liền mà không thấy mệt, con phát hiện ra mình có khả năng tập trung sâu và niềm yêu thích khoa học.Hiểu giới hạn: Khi tự học một bài toán khó mà mãi không ra, con nhận ra giới hạn hiện tại của mình. Nhưng chính lúc chạm vào "ngưỡng" giới hạn đó, nếu con không bỏ cuộc, con sẽ tìm cách mở rộng giới hạn đó ra (qua việc tìm tài liệu, hỏi thầy cô).
Bố mẹ cần biết cách Khéo sử dụng năng lực "Sẵn có" của sự Tự Học : Nghệ thuật "Buông" và "Dẫn"Năng lực tự học không phải là thứ "đẻ ra mới có", nó vốn tiềm ẩn bên trong mỗi đứa trẻ như một hạt mầm chờ nước. Vấn đề là cha mẹ có "khéo sử dụng" hay không. "Khéo" ở đây không phải là thúc ép, can thiệp thô bạo, mà là sự tinh tế trong việc tạo dựng môi trường và quản trị cảm xúc của chính mình.
Để năng lực "Sẵn có" này trỗi dậy, bố mẹ cần thực hiện ba vai trò quan trọng:
Người kiến tạo không gian (The Space Creator): Tự học không thể xảy ra trong một bầu không khí căng thẳng bởi những tiếng cằn nhằn. Hãy tạo ra một "góc tự do", nơi con được quyền chọn môn mình muốn học trước, được quyền bày bừa một chút với những thử nghiệm của mình. Khi con cảm thấy an toàn và được trao quyền, bản năng tò mò sẽ tự động dẫn lối.Người đặt câu hỏi (The Socratic Parent): Thay vì đưa ra đáp án, hãy đưa ra câu hỏi. Nếu con hỏi "Tại sao mây lại bay?", đừng trả lời ngay theo kiến thức vật lý. Hãy hỏi ngược lại: "Con đoán xem điều gì đang nâng đỡ chúng?". Cách này buộc não bộ của trẻ phải hoạt động, tìm kiếm sự liên kết và khởi động quy trình tự học.Người đồng hành thay vì người giám sát: Giám sát là nhìn chằm chằm để sửa lỗi (khiến trẻ sợ hãi). Đồng hành là ngồi gần đó, có thể bố mẹ cũng đang đọc một cuốn sách, để trẻ cảm nhận được học tập là một dòng chảy tự nhiên của cuộc sống, chứ không phải là một "hình phạt" dành riêng cho trẻ nhỏ.Sự tự học giúp một đứa trẻ chuyển hóa từ trạng thái "được giáo dục" (being educated) sang trạng thái "tự khai phóng" (self-liberating).
Khi con có năng lực tự học, bố mẹ sẽ không còn phải lo lắng khi con bước ra đời. Bởi vì dù ở bất cứ môi trường nào, gặp bất cứ khó khăn nào, con cũng sẽ biết cách "tự cứu" và "tự lớn". Đó chính là món quà vĩ đại nhất mà chúng ta có thể tặng cho con: Sức mạnh của sự tự thân.
Các phương pháp thực hành để "Khai phóng" năng lực tự học của trẻ
Để giúp trẻ chuyển hóa từ "được giáo dục" sang "tự khai phóng", bố mẹ có thể áp dụng các phương pháp cụ thể sau:
Phương pháp "Khoảng lặng 10 phút": Khi con gặp một bài khó và bắt đầu cầu cứu, hãy thỏa thuận với con: "Con hãy thử thêm 10 phút nữa với một cách tiếp cận khác, nếu vẫn không được mẹ sẽ cùng con tìm gợi ý". Khoảng lặng này giúp con đối diện với "giới hạn" và học cách kiên nhẫn thay vì dựa dẫm ngay lập tức.
Kỹ thuật "Dạy lại cho bố mẹ": Hãy đóng vai một người không biết gì và nhờ con giải thích lại một chủ đề con vừa học. Việc phải diễn đạt lại kiến thức cho người khác hiểu là cấp độ cao nhất của sự tự học và thấu hiểu vấn đề.
Cùng lập "Danh mục tò mò" (Curiosity List): Mỗi tuần, hãy cùng con viết ra 3 điều con thắc mắc về thế giới (Ví dụ: Tại sao kiến không bị lạc đường?). Sau đó, thay vì đưa câu trả lời, hãy hướng dẫn con cách tra cứu sách, tìm kiếm trên internet hoặc quan sát thực tế để tìm lời giải.
Quản trị mục tiêu thay vì quản trị thời gian: Thay vì ép con học đúng 2 tiếng, hãy để con tự cam kết hoàn thành một khối lượng công việc nhất định. Khi con hoàn thành sớm, con được hưởng thời gian còn lại cho sở thích cá nhân. Điều này dạy trẻ cách làm chủ hiệu suất lao động của mình.
Lời khuyên dành cho bố mẹ:
Chấp nhận sự sai lầm: Đừng sửa lỗi ngay khi con làm sai. Hãy để con tự nhận ra qua việc so sánh kết quả hoặc thử nghiệm lại. Sự tự điều chỉnh sau mỗi lần sai chính là lúc các neuron thần kinh kết nối mạnh mẽ nhất.
Khen ngợi tiến trình, không khen kết quả: Thay vì nói "Con thông minh quá", hãy nói "Mẹ thấy con đã trăn trở rất lâu với bài tập này, cách con thử từng phương án một cho thấy sự kiên trì tuyệt vời". Khi đó, trẻ sẽ hiểu giá trị nằm ở nỗ lực tự thân chứ không phải là điểm số cuối cùng.
Làm gương: Bố mẹ có đang tự học không? Nếu con thấy bố mẹ vẫn đọc sách, tìm hiểu cách sửa một món đồ điện trong nhà, hay học một ngôn ngữ mới, con sẽ thấm nhuần tư tưởng: Học là để sống tốt hơn, không phải học để đối phó.
